Neyi keşfetmek istersin?

Tanım

Birinin, karşısındakinin kendi algısına, hafızasına ve yargısına güvenini sistematik biçimde aşındırması.

Günlük hayattan örnek

"Öyle bir şey hiç olmadı, sen abartıyorsun" ifadesinin tekrarlı ve bilerek kullanılması.

Nasıl fark edilir?

Tek seferlik bir hatırlama farkı gaslighting sayılmaz. Örüntü, tekrar ve güç dengesizliği önemlidir.

Neyle karıştırılır?

Karıştırılır: farklı hatırlama, savunmacı inkâr, dürüst yanılgı.

Yaygın yanlış

Kavram gündelik dilde çok geniş kullanılıyor. Her anlaşmazlık gaslighting değildir.

Kaynak

Sweet (2019), "The Sociology of Gaslighting", American Sociological Review.

Tanım

Kişinin kendine ait olan ve kabul etmekte zorlandığı duygu, düşünce veya özellikleri başkasında görmesi.

Günlük hayattan örnek

Kendisi sürekli yargılayan biri, karşısındakinin "hep yargıladığını" söyler.

Nasıl fark edilir?

Suçlamalar, karşı tarafın niyetine dair kesin yorumlar. Ama her suçlama projeksiyon değildir; suçlama haklı da olabilir.

Neyle karıştırılır?

Karıştırılır: gerçekçi eleştiri, sezgi, aktarım (transference).

Yaygın yanlış

"Birine suçlama yönelten herkes projeksiyon yapıyordur" doğru değildir. Kavram, dışarıdan kesin kanıtlanması zor bir savunma mekanizmasıdır.

Kaynak

Newman, Duff & Baumeister (1997), Journal of Personality and Social Psychology; APA Dictionary of Psychology.

Olayın özeti

Temmuz 1518'de Frau Troffea adlı bir kadın sokakta dans etmeye başladı ve günlerce durmadı. Haftalar içinde onlarca, bazı kaynaklara göre yüzlerce kişi ona katıldı. Yetkililer dansın kendiliğinden geçeceğini düşünüp müzisyenler tuttu; kalabalık daha da büyüdü. Bazı kayıtlar dansçıların bitkinlikten öldüğünü anlatır, ancak sayılar kesin değildir.

Buradan ne öğrenebiliriz?

Tarihçiler olayı çoğunlukla toplu psikojenik hastalıkla açıklar: açlık, salgın korkusu ve Aziz Vitus'un lanetine olan inanç altında ezilen insanlar, aynı belirtiye birbirlerinden bulaşarak sürüklenmiş olabilir. Ergot zehirlenmesi gibi başka açıklamalar da öne sürüldü ama daha az destek gördü.

Etik ve değerlendirme

Vaka, korku ve inancın bir toplulukta bedensel belirtilere dönüşebileceğini gösterir. Kimse dans etmek istemiyordu; durabilenler ise çok azdı.

Olayın özeti

Gönüllüler, 'öğrenci' yanlış cevap verdikçe ona giderek artan elektrik şokları vermeleri istenen 'öğretmen' rolündeydi. Şoklar sahteydi ama gönüllüler bunu bilmiyordu. Öğrenci acıyla bağırıyor, sonunda susuyordu. Sessizlik gelince bile katılımcıların yaklaşık üçte ikisi en yüksek düzeye kadar devam etti.

Buradan ne öğrenebiliriz?

Devam edenlerin çoğu bunu zalim oldukları için değil, otoritenin kararlı sesi, sorumluluğun deneyciye ait olduğu hissi ve adım adım artan talepler yüzünden yaptı. Otoriteye İtaat ve Kötülüğün Sıradanlığı tartışmalarının merkezindedir.

Etik ve değerlendirme

Yöntem ve katılımcıların yaşadığı stres sonradan eleştirildi. Yine de vaka, sıradan insanların baskı altında ne yapabileceğine dair en çok tartışılan örneklerden biridir.

Gaslighting, birinin kendi algısına, hafızasına ve yargısına güvenmesini sistematik biçimde zayıflatma davranışıdır. Adını 1938 tarihli Gas Light oyunundan ve 1944 uyarlamasından alır: kahramanın kocası ev içindeki küçük değişiklikleri inkâr ederek onu delirdiğine ikna etmeye çalışır.

Nasıl işler? Tek seferlik bir yalan değil, tekrarlayan bir örüntüdür. Sık görülen cümleler "Öyle bir şey hiç olmadı", "Sen her şeyi büyütüyorsun", "Abartıyorsun, çok hassassın" biçimindedir. Zamanla kişi önce kendini, sonra her anlaşmazlıkta karşı tarafı haklı bulmaya başlar. Asıl hasar, kişinin kendi iç sesine duyduğu güvenin aşınmasıdır.

Neden işe yarar? İnsanlar yakınlarının kendilerine yalan söylediğini kabul etmekte zorlanır. Bağımlılık, sevgi ve güç farkı (ilişki, aile, işyeri) bu etkiyi artırır. Kişi tutarsızlığı kendisinde arar, çünkü bunu çözmek ilişkiyi bozmaktan daha kolay görünür.

Ne değildir? Her anlaşmazlık ya da farklı hatırlama gaslighting sayılmaz. İki kişi aynı olayı farklı anımsayabilir. Ayırt edici olan, bunun süreklilik kazanması ve kişinin algısını bilinçli biçimde geçersizleştirmeye dönük olmasıdır.

Kendini korumak için Yaşadıklarını tarihle birlikte not al. Güvendiğin biriyle olayları konuş. Kendi algına dışarıdan bir doğrulama arayışı normaldir. Durum seni yıpratıyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak güçlü bir adımdır. Şiddet ya da tehdit varsa 112, sosyal destek için ALO 183 aranabilir.

Kaynaklar

Stern (2007); Sweet (2019); American Psychological Association sözlüğü

Bilişsel çelişki (cognitive dissonance), inançlarımız, tutumlarımız ve davranışlarımız birbirine uymadığında hissedilen rahatsızlıktır. Leon Festinger 1957'de ortaya attığı kurama göre insan bu huzursuzluğu azaltmak ister ve çoğu zaman bunun en kolay yolu, gerçeği değil kendi yorumunu değiştirmektir.

Klasik deney Festinger ve Carlsmith (1959) katılımcılara sıkıcı bir iş yaptırdı, ardından bir sonraki katılımcıya işin ilginç olduğunu söylemelerini istedi. Kimine 1 dolar, kimine 20 dolar ödendi. Sonuç şaşırtıcıydı: 1 dolar alanlar işi sonradan daha eğlenceli buldu. Çünkü 20 dolar yalanı açıklamaya yetiyordu, 1 dolar yetmiyordu; bu yüzden zihin yalana inanmayı seçti.

Günlük hayatta Sigaranın zararlarını bilip içen biri "Zaten bir şekilde ölünecek" diyebilir. Pahalı bir ürünü alıp memnun olmadığını fark eden kişi, kararını haklı çıkaracak nedenler arar. Uzun süre emek verdiğimiz bir grubu, hatalı olduğunu anladıktan sonra bile savunabiliriz.

Sonuç Bu mekanizma kötü niyet değil, zihnin tutarlılık arayışıdır. Ama yanlış kararlarda ısrara, eleştiriyi reddetmeye ve manipülasyona açık hale gelmeye yol açabilir. Küçük bir egzersiz: "Bu kararı bugün ilk kez verseydim yine aynısını yapar mıydım?" sorusunu sormak, çelişkiyi fark etmenin ilk adımıdır.

Kaynaklar

Festinger (1957); Festinger & Carlsmith (1959); Festinger, Riecken & Schachter (1956)